Nhiều ông bà lo lắng, mất ngủ vì những tin nhắn chuyển tiếp kiểu "uống thứ này chữa khỏi tiểu đường", "ăn món kia gây ung thư", "cảnh báo khẩn, chia sẻ ngay cho người thân". Cách giúp ông bà thư thái hơn không phải là cấm dùng điện thoại, mà là cùng ông bà tập một vài thói quen: nhận ra dấu hiệu tin giật gân, đọc tin vào giờ cố định, hỏi con cháu hoặc bác sĩ trước khi làm theo, và dùng AI như một bước kiểm chứng ban đầu.
Bài viết dành cho con cháu muốn giúp ông bà bớt lo vì thông tin trên mạng, và cho người lớn tuổi tự đọc. Bài không bàn kỹ thuật chống tin giả nói chung, phần đó có các trang chuyên về đọc tin và kiểm chứng. Ở đây chỉ tập trung vào chuyện thông tin sức khoẻ làm ông bà bất an và cách giữ tâm trạng bình thản hơn. Mọi quyết định về điều trị, thuốc men vẫn là của bác sĩ.
Vì sao tin đồn sức khoẻ làm ông bà bất an
Tin đồn về sức khoẻ đánh trúng nỗi lo lớn nhất của tuổi già. Ai cũng có một hai bệnh mạn tính, đang uống thuốc, lo cho con cháu. Một tin nhắn nói loại rau đang ăn hằng ngày gây hại, hay loại thuốc đang uống có tác dụng phụ đáng sợ, đủ làm ông bà mất ngủ cả đêm. Những tin nhắn đó thường được viết với giọng khẩn cấp, chữ in hoa, nhiều dấu chấm than, kèm lời dặn "chia sẻ ngay cho người thân".
Ông bà lại thường nhận tin từ người quen: bạn già trong nhóm chat của hội, bà con trong họ, đôi khi chính con cháu chuyển tiếp mà không đọc kỹ. Tin từ người quen dễ được tin hơn tin từ người lạ. Thêm vào đó, nhiều ông bà ít có thói quen tra cứu nguồn, chưa quen với chuyện hình ảnh, video có thể bị cắt ghép, và ngại hỏi con cháu vì sợ làm phiền.
Hậu quả không chỉ là lo lắng. Có người bỏ thuốc bác sĩ kê để chuyển sang "bài thuốc" trên mạng, có người mua thực phẩm chức năng đắt tiền theo quảng cáo trá hình, có người bị lừa chuyển tiền. Giúp ông bà đọc tin vừa đủ và có thói quen hỏi trước khi làm là giúp cả về tâm trạng lẫn sức khoẻ và tài sản.
Dấu hiệu nhận ra một tin sức khoẻ đáng ngờ
Bạn có thể ngồi cùng ông bà, lấy vài tin nhắn có thật trong điện thoại làm ví dụ, và cùng đối chiếu với các dấu hiệu sau. Dạy bằng ví dụ thật dễ nhớ hơn dạy lý thuyết:
- Hứa chữa khỏi hoàn toàn bệnh mạn tính như tiểu đường, huyết áp, ung thư chỉ bằng một món ăn, một loại lá.
- Khuyên bỏ thuốc bác sĩ kê, hoặc nói "bác sĩ giấu không cho bạn biết".
- Giọng khẩn cấp, chữ in hoa, nhiều dấu chấm than, giục "chia sẻ ngay trước khi bị xoá".
- Không có nguồn, hoặc nguồn mơ hồ như "một bác sĩ nổi tiếng nói", "nghiên cứu nước ngoài cho thấy" mà không nói ai, ở đâu.
- Mượn tên, hình ảnh của bác sĩ, bệnh viện, người nổi tiếng để bán sản phẩm, kèm số điện thoại đặt hàng hay đường dẫn lạ.
- Kể chuyện một người cụ thể "khỏi bệnh thần kỳ" mà không ai kiểm chứng được.
- Đòi chuyển tiền, đòi thông tin cá nhân, mã xác nhận, hay mời bấm vào đường dẫn để "nhận quà sức khoẻ".
Một tin có một hai dấu hiệu trên chưa chắc là tin sai, nhưng là lý do để dừng lại, không làm theo, không chuyển tiếp ngay. Câu nhắc dễ nhớ cho ông bà: "Tin càng làm mình sợ, càng phải hỏi trước khi tin".
Dùng AI kiểm chứng ban đầu cùng ông bà
Chatbot có thể giúp đặt câu hỏi đúng về một tin nhắn, chỉ ra điểm vô lý, gợi ý nên tìm thông tin ở loại nguồn nào. Nhưng nó cũng có thể sai, nên đây chỉ là bước đầu, không phải lời kết luận. Các bước làm cùng ông bà:
- Chép nội dung tin nhắn, bỏ đi tên người gửi, tên nhóm, số điện thoại và mọi thông tin cá nhân trước khi dán vào chatbot.
- Gõ câu lệnh mẫu: "Đây là một tin nhắn về sức khoẻ được chuyển tiếp trong nhóm người cao tuổi. Hãy chỉ ra những điểm đáng ngờ trong tin này, những khẳng định nào cần kiểm chứng, và nên tìm thông tin ở loại nguồn nào như cơ quan y tế chính thức, bệnh viện lớn. Không đưa ra lời khuyên điều trị. Trả lời bằng câu ngắn, dễ hiểu cho người lớn tuổi."
- Đọc to câu trả lời cho ông bà nghe, giải thích bằng lời của bạn.
- Tìm thêm thông tin từ trang chính thức của cơ quan y tế hoặc bệnh viện mà bạn biết rõ. Nếu tin liên quan đến thuốc ông bà đang uống, ghi lại để hỏi bác sĩ ở lần khám tới.
- Thống nhất với ông bà: không làm theo, không mua, không chuyển tiếp cho đến khi đã hỏi con cháu hoặc bác sĩ.
- Nếu tin có dấu hiệu lừa đảo như đòi tiền, đòi mã xác nhận, hướng dẫn ông bà chặn số gửi và báo cho người thân.
Có những câu hỏi chatbot không trả lời chắc được, hoặc trả lời sai một cách tự tin. Với mọi chuyện liên quan đến thuốc ông bà đang dùng, câu trả lời cuối cùng là của bác sĩ hoặc dược sĩ trực tiếp, không phải của máy hay của con cháu.
Đọc tin vừa đủ: thói quen giúp ông bà thư thái hơn
Bớt lo không chỉ là biết lọc tin sai, mà còn là bớt tiếp xúc với dòng tin liên tục. Bảng sau gợi ý vài thay đổi nhỏ trong thói quen đọc tin, cùng lý do.
| Thói quen | Cách làm | Vì sao giúp thư thái |
|---|---|---|
| Đọc tin vào giờ cố định | Hai lần mỗi ngày, ví dụ sau bữa sáng và đầu giờ chiều | Tránh bị kéo vào tin liên tục, nhất là trước giờ ngủ |
| Tắt bớt thông báo nhóm | Chỉ để thông báo của gia đình, tắt tiếng các nhóm đông người | Điện thoại bớt kêu, bớt giật mình |
| Không đọc tin sức khoẻ buổi tối | Sau bữa tối chỉ nghe nhạc, trò chuyện, xem chương trình nhẹ | Tin đáng sợ trước giờ ngủ dễ làm khó ngủ |
| Hỏi trước khi chuyển tiếp | Gửi cho con cháu xem trước khi chia sẻ cho người khác | Bớt áp lực "phải báo ngay cho mọi người" |
| Chọn vài nguồn tin quen | Đài, báo chính thống, chương trình sức khoẻ của đài truyền hình | Ít nguồn mà tin cậy thì bớt hoang mang hơn nhiều nguồn mâu thuẫn |
Đừng thay hết thói quen trong một tuần. Bắt đầu bằng một thay đổi ông bà thấy dễ nhất, thường là tắt tiếng vài nhóm đông người. Khi thấy dễ chịu hơn, ông bà sẽ tự muốn đổi thêm.
Ví dụ giả định: một tin nhắn về lá cây chữa tiểu đường
Ví dụ giả định: bà Năm bảy mươi ba tuổi ở Quảng Trị nhận trong nhóm chat của hội người cao tuổi một tin nhắn dài, đầu đề in hoa, nói rằng uống nước lá một loại cây mỗi sáng sẽ khỏi hẳn tiểu đường sau ba tháng, "không cần dùng thuốc nữa", kèm ảnh một người mặc áo blouse trắng và lời giục chia sẻ cho người thân. Bà đang uống thuốc tiểu đường theo đơn, đọc xong thì vừa mừng vừa lo, tối hôm đó trằn trọc không ngủ.
Sáng hôm sau, bà gửi tin cho cháu gái đang ở Thành phố Hồ Chí Minh. Cháu gọi lại, cảm ơn bà đã hỏi, rồi cùng bà đọc chậm từng câu. Hai bà cháu nhận ra: tin hứa khỏi hẳn một bệnh mạn tính, khuyên bỏ thuốc, không nói bác sĩ nào, bệnh viện nào, và cuối tin có số đặt mua gói lá khô. Cháu dán nội dung đã bỏ tên người gửi vào chatbot, hỏi những điểm cần kiểm chứng; câu trả lời cũng chỉ ra đúng các điểm đó và khuyên hỏi bác sĩ điều trị.
Cháu dặn bà tiếp tục uống thuốc như đơn, ghi câu hỏi về loại lá này để hỏi bác sĩ ở lần tái khám, và không chuyển tiếp tin cho bạn trong hội. Bà thở phào, tối đó ngủ được. Điều đáng chú ý trong ví dụ không phải là chatbot giỏi, mà là bà có thói quen hỏi và cháu trả lời nhẹ nhàng. Công cụ chỉ giúp hai bà cháu nói chuyện với nhau dễ hơn.
Con cháu nên nói thế nào để ông bà không tự ái
Đừng chê là cả tin. Câu "bà tin mấy cái này làm gì" khiến người lớn tuổi thấy bị coi thường và lần sau sẽ không hỏi nữa. Hãy nói "để cháu xem kỹ giúp bà nhé".
Cảm ơn khi ông bà hỏi. Mỗi lần ông bà gửi tin để hỏi, đó là thói quen tốt. Cảm ơn và trả lời sớm, để ông bà tiếp tục hỏi.
Thừa nhận nỗi lo là thật. Ông bà lo vì thương con cháu và lo cho sức khoẻ. Nói "cháu hiểu bà lo" trước khi giải thích tin đó sai ở đâu.
Không phải tin nào cũng sai. Có những thông tin sức khoẻ đúng và hữu ích. Đừng phủ nhận mọi thứ; cùng ông bà phân biệt.
Chính con cháu cũng cẩn thận. Đừng chuyển tiếp những tin chưa kiểm vào nhóm gia đình. Ông bà nhìn con cháu làm gương.
Nhắc nhẹ, nhắc nhiều lần. Thói quen mới cần thời gian. Một buổi giải thích không đủ; nhắc nhẹ mỗi khi có dịp, không trách móc.
Khi nào cần gặp bác sĩ hoặc chuyên gia
Nếu ông bà đã lỡ làm theo một tin trên mạng, như bỏ thuốc, đổi liều, uống một loại lá, một sản phẩm không rõ nguồn gốc, hãy đưa ông bà đến gặp bác sĩ đang theo dõi, mang theo sản phẩm hoặc nội dung tin nhắn. Nếu có biểu hiện bất thường như mệt lả, chóng mặt, đau bụng, nổi mẩn, khó thở sau khi dùng, cần đi khám ngay hoặc gọi cấp cứu.
Về tâm trạng, có ông bà lo lắng đến mức mất ngủ nhiều đêm, liên tục nghĩ mình mắc bệnh nặng, đi khám nhiều nơi vẫn không yên tâm, sợ ăn uống vì sợ độc. Khi nỗi lo kéo dài nhiều tuần và ảnh hưởng sinh hoạt, đó là lúc nên gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý, không chỉ giải thích tin đó sai.
Nếu ông bà bị lừa chuyển tiền, lộ thông tin tài khoản qua một tin sức khoẻ giả, hãy liên hệ ngay ngân hàng và báo cơ quan công an. Giữ lại tin nhắn làm bằng chứng. Đồng thời an ủi ông bà, vì người bị lừa thường xấu hổ và tự trách, dễ giấu chuyện; một lời trách lúc này có thể khiến lần sau ông bà không dám kể.
Câu hỏi thường gặp
Có nên rời ông bà khỏi các nhóm chat để đỡ đọc tin đồn không?
Không nên tự ý, vì nhóm chat cũng là nơi ông bà giữ liên lạc với bạn bè. Thay vào đó, hướng dẫn tắt tiếng nhóm đông người, đọc vào giờ cố định và hỏi con cháu trước khi tin hay chuyển tiếp.
Chatbot có đáng tin để kiểm tra tin sức khoẻ không?
Chỉ nên dùng như bước đầu để chỉ ra điểm đáng ngờ và gợi ý nguồn cần tìm. Chatbot có thể sai hoặc dựa trên thông tin cũ. Với chuyện thuốc men, điều trị, hãy hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ trực tiếp.
Ông bà đã bỏ thuốc theo tin trên mạng thì làm sao?
Đưa ông bà đến gặp bác sĩ đang theo dõi càng sớm càng tốt, mang theo nội dung tin nhắn và sản phẩm đã dùng nếu có. Không tự cho ông bà uống lại hay đổi liều khi chưa hỏi bác sĩ.
Làm sao để ông bà chịu hỏi con cháu trước khi tin?
Trả lời nhanh, nhẹ nhàng và cảm ơn mỗi lần ông bà hỏi. Không chê bai, không cười. Khi ông bà thấy hỏi con cháu là dễ chịu và có ích, thói quen sẽ tự hình thành.
Ông bà xem video bác sĩ quảng cáo thuốc trên mạng có tin được không?
Nhiều video mượn hình ảnh, giọng nói bác sĩ thật bằng cách cắt ghép hoặc giả giọng. Nếu video bán sản phẩm, hứa chữa khỏi bệnh, kèm số đặt hàng, gần như chắc là quảng cáo không đáng tin. Hỏi bác sĩ của ông bà trước khi mua bất cứ thứ gì.
Ông bà cứ lo mình mắc bệnh nặng sau khi đọc tin thì làm sao?
Lắng nghe, đưa ông bà đi khám để có câu trả lời từ bác sĩ. Nếu đã khám mà nỗi lo vẫn kéo dài, mất ngủ nhiều tuần, nên gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý để được hỗ trợ.