Chatbot có thể giúp bạn sắp xếp suy nghĩ khi đầu óc rối: gom các ý đang chồng chéo thành danh sách, tách đâu là sự việc, đâu là cảm xúc, đâu là việc làm được, và đặt cho bạn vài câu hỏi để nghĩ tiếp. Nó làm việc này nhanh, lúc nào cũng có mặt và không mệt.
Nhưng chatbot không hiểu bạn như một người thân, không có trách nhiệm chuyên môn như một chuyên gia, và có thể trả lời rất trơn tru dù sai. Bài này đưa ra các câu lệnh mẫu cho từng tình huống, cách che thông tin trước khi gõ, cách đọc câu trả lời tỉnh táo, những dấu hiệu cho thấy nên đóng máy, và khi nào cần tìm một người thật để nói chuyện.
Chatbot làm được gì khi bạn đang rối
Khi căng thẳng, suy nghĩ thường chạy vòng: một nỗi lo kéo theo nỗi lo khác, quay lại nỗi lo đầu, không đi tới đâu. Gõ hết ra cho chatbot, rồi nhờ nó sắp xếp lại, buộc mớ suy nghĩ đó nằm thành hàng trên màn hình. Chỉ việc nhìn thấy các ý tách ra từng dòng đã giúp nhiều người thấy bớt ngợp: hoá ra chỉ có năm chuyện, không phải năm mươi.
Chatbot cũng giỏi đặt câu hỏi mở nếu bạn yêu cầu đúng cách, kiểu "điều gì trong chuyện này nằm trong tay bạn", "nếu một người bạn kể chuyện này, bạn sẽ khuyên họ gì". Những câu hỏi này không mới, nhưng lúc đang rối ta hiếm khi tự hỏi mình. Nó còn giúp liệt kê các phương án và mặt được mất của từng phương án khi bạn phải ra một quyết định nhỏ.
Những gì chatbot không làm được cũng cần nói rõ ngay từ đầu. Nó không biết bạn là ai ngoài những gì bạn gõ. Nó không nhận ra được giọng bạn run, mắt bạn đỏ. Nó không chẩn đoán được, và không nên được dùng để tự chẩn đoán. Nó cũng có xu hướng đồng tình với cách bạn kể chuyện, vì nó chỉ nghe một phía. Bài riêng về giới hạn của chatbot trong danh mục này đi sâu hơn vào những điểm đó.
Trước khi gõ: che thông tin riêng tư
Những gì bạn gõ vào chatbot đi qua máy chủ của bên cung cấp, có thể được lưu lại tuỳ cài đặt và chính sách của từng dịch vụ, và chính sách này thay đổi theo thời gian. Vì vậy trước khi kể, bạn làm mấy việc dưới đây.
- Thay tên người bằng vai trò: "sếp", "chị gái", "bạn thân A", không dùng tên thật.
- Bỏ tên công ty, trường học, địa chỉ cụ thể, số tài khoản, số giấy tờ.
- Không dán nguyên tin nhắn, ảnh chụp màn hình cuộc trò chuyện của người khác; tóm tắt bằng lời của bạn.
- Không kể chi tiết về sức khoẻ của người khác, chuyện riêng của người khác mà họ chưa đồng ý chia sẻ.
- Xem lại cài đặt lịch sử trò chuyện và việc dùng dữ liệu để huấn luyện trong tài khoản của bạn; kiểm phiên bản hiện hành của dịch vụ vì các tuỳ chọn này hay thay đổi.
- Không dùng máy hoặc tài khoản công ty cho những chuyện riêng tư.
Che bớt chi tiết không làm câu trả lời kém đi đáng kể. Chatbot cần hiểu cấu trúc tình huống, không cần biết tên người. Bài riêng về riêng tư dữ liệu cảm xúc trong danh mục này hướng dẫn kỹ hơn.
Câu lệnh mẫu theo tình huống
Các câu lệnh dưới đây đều có ba phần: bạn đang ở trong tình huống gì, bạn muốn chatbot làm gì, và giới hạn bạn đặt cho nó. Phần giới hạn giúp câu trả lời không lan man và không đi quá vai.
| Tình huống | Câu lệnh mẫu |
|---|---|
| Quá nhiều chuyện trong đầu | "Mình sẽ gõ ra mọi thứ đang lo. Sắp xếp lại thành danh sách, nhóm theo chủ đề, đánh dấu chuyện nào làm được trong tuần này. Không khuyên gì thêm." |
| Tách sự việc và cảm xúc | "Đọc đoạn mình kể, chia thành ba cột: điều đã thật sự xảy ra, cảm xúc của mình, suy đoán của mình về người khác. Không đánh giá ai đúng ai sai." |
| Cần câu hỏi để tự nghĩ | "Đặt cho mình 5 câu hỏi mở, từng câu một, đợi mình trả lời rồi mới hỏi câu tiếp. Không đưa lời khuyên trừ khi mình hỏi." |
| Phải ra quyết định nhỏ | "Mình đang phân vân giữa A và B. Liệt kê được và mất của mỗi bên dựa trên những gì mình kể, rồi hỏi mình điều gì quan trọng nhất với mình." |
| Chuẩn bị nói chuyện với người thân | "Giúp mình viết ba câu mở đầu nhẹ nhàng để nói với chồng rằng mình đang quá tải việc nhà, giọng bình tĩnh, không buộc tội." |
Câu "không khuyên gì thêm" và "không đánh giá ai đúng ai sai" đáng giữ lại. Nếu thiếu, chatbot thường chuyển sang đưa một loạt lời khuyên chung chung, hoặc vô tình đứng về phía bạn một cách quá dễ dãi.
Bạn để ý các câu lệnh dùng "mình". Xưng hô thân mật giúp bạn viết tự nhiên hơn, nhưng không làm chatbot thành bạn thân của bạn. Nó vẫn chỉ là công cụ.
Đọc câu trả lời một cách tỉnh táo
Nó chỉ nghe một phía. Chatbot dựng lại tình huống từ lời kể của bạn. Nếu nó nhận xét về người khác, ví dụ "có vẻ sếp bạn không tôn trọng bạn", hãy nhớ rằng nó không hề biết người đó. Bạn có thể hỏi lại: "Thử nhìn từ phía sếp, có cách giải thích nào khác không?"
Câu trả lời trơn tru không có nghĩa là đúng. Văn của chatbot thường mạch lạc và tự tin. Điều đó dễ khiến ta tin hơn mức nên tin. Đọc như đọc gợi ý của một người lạ có học, không như lời của người biết rõ bạn.
Cẩn thận với nhãn tâm lý. Nếu chatbot gợi ý bạn "có thể bị" một rối loạn nào đó, đừng nhận nhãn đó. Chỉ bác sĩ, chuyên gia mới đánh giá được. Những dịch vụ có trách nhiệm thường khuyên bạn đi khám thay vì kết luận, và đó là lời khuyên nên nghe.
Giữ lại phần dùng được, bỏ phần còn lại. Sau mỗi lần trò chuyện, chép vào sổ một hai điều bạn thấy hữu ích, như một việc cần làm hoặc một câu hỏi đáng nghĩ. Phần còn lại không cần lưu.
Ví dụ giả định: một buổi tối sắp xếp suy nghĩ từ đầu tới cuối
Một nữ nhân viên kế toán ở Đà Nẵng, ví dụ giả định, ngồi xuống lúc chín giờ tối với cảm giác ngợp: mẹ ốm phải đưa đi khám tuần sau, báo cáo quý sắp tới hạn, cậu em vừa nhắn hỏi vay tiền, con trai chuẩn bị thi học kỳ. Cô mở chatbot và gõ liền một mạch mọi thứ đang lo, đã thay tên mọi người bằng "mẹ", "em trai", "con", không nhắc tên công ty.
Cô dùng câu lệnh thứ nhất trong bảng: sắp thành danh sách, nhóm theo chủ đề, đánh dấu việc làm được trong tuần. Chatbot trả về bốn nhóm: sức khoẻ của mẹ, công việc, chuyện tiền với em, việc học của con. Nhìn danh sách, cô nhận ra việc khám cho mẹ đã có lịch, chỉ cần nhờ chồng đưa đi một buổi; báo cáo quý là việc nặng nhất nhưng có hạn rõ; chuyện vay tiền là chuyện làm cô bực nhất, dù không gấp.
Tiếp đó cô dùng câu lệnh đặt câu hỏi mở, và trả lời từng câu. Tới câu "điều gì trong chuyện vay tiền làm bạn khó chịu nhất", cô gõ ra rằng mình mệt vì lần nào cũng phải là người lo. Đó là điều cô chưa từng nói thành lời. Cô đóng máy sau hai mươi phút, chép vào sổ ba việc cho ngày mai và một câu: "Cuối tuần nói chuyện với chồng về em trai." Chatbot giúp cô thấy rõ, còn cuộc nói chuyện thật thì vẫn là việc của cô với người thân.
Dấu hiệu nên đóng máy
Chatbot dễ dùng tới mức có lúc ta dùng nó thay cho những thứ mà nó không thay được. Nếu bạn thấy mình có những dấu hiệu dưới đây, hãy đóng máy và làm việc khác.
- Nói chuyện với chatbot nhiều giờ liền, nhất là lúc nửa đêm, và càng nói càng thấy tệ hơn.
- Hỏi đi hỏi lại cùng một câu để tìm một câu trả lời làm mình yên tâm.
- Ngại nói chuyện với người thật vì "nói với chatbot dễ hơn", và dần dần không còn kể chuyện với ai.
- Bắt đầu thấy chatbot như người hiểu mình nhất, tin lời nó hơn lời người thân.
- Dùng chatbot để tìm cách xác nhận một ý nghĩ tiêu cực về bản thân.
Những dấu hiệu này không có nghĩa bạn làm sai điều gì, chỉ là công cụ đang dùng không còn giúp bạn nữa. Lúc đó, đi bộ một vòng, gọi cho một người bạn, hoặc viết tay vào sổ thường tốt hơn. Chuyện trò chuyện với chatbot lâu dài sao cho an toàn tinh thần được bàn riêng ở trang AI Trò Chuyện của hệ.
Khi nào cần nói chuyện với người thật và chuyên gia
Chatbot có thể giúp bạn sắp xếp suy nghĩ cho một ngày rối, nhưng không thay được người thân lắng nghe và không thay được chuyên gia tâm lý. Nếu bạn rối và buồn kéo dài hơn hai tuần, nếu chuyện ảnh hưởng tới giấc ngủ, công việc, ăn uống, hoặc nếu bạn thấy mình không còn kể chuyện với ai ngoài chatbot, đó là lúc tìm một người thật: người thân, bạn bè, và bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý.
Nếu bạn có ý nghĩ làm hại bản thân hoặc không muốn sống, đừng kể chuyện đó với chatbot thay cho người thật. Liên hệ ngay một người thân hoặc bạn bè tin cậy, nói thẳng điều bạn đang nghĩ, và tới cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi đường dây hỗ trợ chính thức tại địa phương. Một người ở cạnh bạn lúc đó quan trọng hơn mọi câu trả lời trên màn hình.
Nếu bạn ngại đi khám vì không biết bắt đầu kể từ đâu, những gì bạn đã sắp xếp cùng chatbot, sau khi đã che thông tin, có thể giúp bạn chuẩn bị. Một tờ giấy ghi ba bốn điều đang làm bạn khó khăn nhất, từ bao giờ, ảnh hưởng ra sao, là đủ để buổi gặp đầu tiên bớt lúng túng. Đó là cách dùng chatbot như cầu nối tới người thật, thay vì thay thế họ.
Câu hỏi thường gặp
Tâm sự với chatbot có bị người khác đọc được không?
Tuỳ dịch vụ và cài đặt của bạn. Nội dung có thể được lưu trên máy chủ, có thể được dùng để cải thiện mô hình, và có thể bị lộ nếu tài khoản bị chiếm. Đọc chính sách riêng tư hiện hành, tắt lưu lịch sử nếu có thể, và luôn che tên người, chi tiết nhận diện trước khi kể.
Có nên đặt cho chatbot vai một chuyên gia tâm lý không?
Không nên. Đặt vai như vậy dễ khiến bạn tin câu trả lời như lời chuyên gia thật, trong khi chatbot không có trách nhiệm chuyên môn và không đánh giá được tình trạng của bạn. Đặt vai "người giúp sắp xếp ý" hoặc "người đặt câu hỏi" phù hợp hơn.
Mỗi lần dùng chatbot để sắp xếp suy nghĩ nên kéo dài bao lâu?
Mười lăm tới hai mươi phút thường là đủ để gom ý và có một hai việc làm được. Nếu quá nửa tiếng mà bạn vẫn quay vòng, đó là dấu hiệu nên dừng và chuyển sang việc khác, hoặc nói chuyện với một người thật.
Chatbot có thể giúp viết tin nhắn làm lành với người thân không?
Có thể giúp gợi ý câu chữ bình tĩnh, nhưng bạn nên viết lại bằng giọng của mình. Người nhận thường cảm thấy được sự khác biệt giữa lời thật và văn mẫu. Đọc to bản nháp lên trước khi gửi xem có giống mình nói không.
Dùng chatbot để sắp xếp suy nghĩ có thay được viết nhật ký không?
Không hẳn. Viết nhật ký giữ mọi thứ ở chỗ riêng của bạn và buộc bạn tự tìm chữ. Chatbot nhanh hơn ở khâu sắp xếp. Nhiều người kết hợp: viết tay trước, sau đó, nếu cần, mới tóm tắt phần đã che thông tin để nhờ chatbot gom ý.